Af bandarískum málefnum frá sjálfstæðisyfirlýsingu 1776 til 1791
Málþing Félags um átjándu aldar fræði 18. apríl 2026
Efnisútdrættir úr fyrirlestrum
Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjamanna 1776.
Aðdragandi og innihald
Guðmundur J. Guðmundsson, sagnfræðingur
Í þessu erindi verður gerð grein fyrir því hvernig deilur um skatta og opinber gjöld milli ensku nýlendnanna í Ameríku og bresku stjórnarinnar þróuðust upp í vopnuð átök sem enduðu með því að nýlendurnar sögðu sig úr lögum við breska konungdæmið og stofnuðu sjálfstætt ríki með sjálfstæðisyfirlýsingunni árið 1776. Sagt verður frá vinn-unni við ritun sjálfstæðisyfirlýsingarinnar og afgreiðslu hennar á Öðru meginlandsþinginu og um leið drepið á þá hugmyndastrauma sem liggja henni til grundvallar. Að lokum verða tekin dæmi um þau áhrif sem sjálfstæðis-yfirlýsingin hefur haft á alþjóðavettvangi um leið og hún mótaði hugmyndir Bandaríkjamanna um stjórnarfar lands síns, frelsi borgaranna og jafnrétti.
Hvað fólst í í bandarísku sjálfstæðisyfirlýsingunni? Hugmyndasaga og alþjóðlegt samhengi
Sveinn Máni Jóhannesson, sagnfræðingur, Háskóli Íslands
Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna frá 4. júlí 1776 er eitt þekktasta stjórnmálaskjal á Vesturlöndum og miklar umræður hafa spunnist um hugmyndasögulegan upp-runa hennar og samhengi. En í hverju fólst yfirlýsingin, hvaða hugmyndastraumar mótuðu hana, og til hvers var hún skrifuð? Í fyrirlestrinum verður leitast við að svara þessum spurningum með það að marki að varpa ljósi á ólíkar túlkanir á hugmyndasögulegri merkingu og samhengi sjálfstæðisyfirlýsingarinnar. Spurt er að hvaða marki hún laut að frelsi á grundvelli náttúruréttar eða borgaralegra dygða, ófrelsis og varðveislu þrælahalds, eða stofnun sjálfstæðs ríkis í alþjóðakerfi átjándu aldar – og hvaða þýðingu það hefur fyrir deilur um arfleifð amerísku byltingarinnar á 250 ára afmæli hennar.
Fullkomnara samband? Tilurð og tilgangur stjórnarskrár Bandaríkja Norður-Ameríku
Guðmundur Hálfdanarson, prófessor emeritus í sagnfræði við Háskóla Íslands
Hinn 17. september 1787 undirrituðu fulltrúar á stjórnlagaþingi frumvarp að fyrstu stjórnarskrá Bandaríkja Norður-Ameríku. Markmiðið með skránni var, svo vitnað sé til inngangs hennar, að „búa til fullkomnara samband“ úr 13 fyrrverandi nýlendum Breta í Norður-Ameríku sem höfðu lýst yfir sjálfstæði rúmum áratug fyrr. Stjórnarskráin var um margt byltingarkennt plagg sem staðist hefur tímans tönn, því að hún er enn í gildi. Því fór þó fjarri að eining hafi ríkt um innihald stjórnarskrárinnar því að skoðanir voru mjög skiptar um hvernig ætti að haga stjórn hins nýja lýðveldis. Í fyrirlestrinum verður gerð grein fyrir pólitísku og hugmyndafræðilegu samhengi stjórnarskrárinnar, þeim nýmælum sem hún boðaði og annmörkum á henni.
Ísland í nýjum heimi. Gildi Alþingis og fornrar lýðveldistjórnskipunar er Bandaríkin voru stofnuð
Margrét Gunnarsdóttir, sagnfræðingur
Frá miðri átjándu öld lagði danska krúnan áherslu á að kynna Ísland sem land lýðveldisstjórnarhátta. Saga Alþingis, þar sem þinghald fór fram frá árinu 930, væri órofin frá þjóðveldistímanum. Þessari túlkun var komið á framfæri í stórvirki um dönsku krúnuna, sögu hennar og menningararf frá 1755. Þessum skilaboðum var enn haldið að mennta- og áhrifamönnum umheimsins með útgáfu-ritum Árnanefndar, sem tók til starfa árið 1772. Árið 1786 var svo komið að ungum íslenskum menntamanni, Grími Jónssyni Thorkelín, að leggja enn traustari stoðir undir þá hugmynd að danska krúnan væri verndari Alþingis og lýðveldisstjórnarhátta og að rætur þeirra mætti rekja til engilsaxneskum þinga. Í erindinu verða rakin dæmi sem sýna að pólitísk staða Íslands, í fortíð og samtíð, var til umræðu samhliða stofnun Bandaríkjanna og hvernig lýðveldisstjórnskipun Alþingis fékk nýja þýðingu á þeim árum í hugmyndasögulegu samhengi.