Eggert Ólafsson. Þriggja alda minning

Efnisútdrættir úr fyrirlestrum

„Nú skulum vér skiljast að“. Veislu- og gleðisöngvar Eggerts Ólafssonar

Guðrún Laufey Guðmundsdóttir, sérfræðingur á Handritasafni Landsbókasafns Íslands – Háskólabókasafns

Í Handritasafni Landsbókasafns er varðveittur fjöldi handrita sem tengjast Eggerti Ólafssyni. Handritin eru að margvíslegu inntaki tengdum störfum og áhugamálum Eggerts. Meðal handrita Eggerts eru skrif um réttritun, matreiðslu, lögfræði, þjóðtrú og forn fræði. Kvæði Eggerts nutu ávallt vinsælda og urðu kunn almenningi samtímis. Kvæðasafn hans er til í fjölda uppskrifta og að auki er Eggert skráður meðal nafngreinda höfunda kvæða í nær 130 handritum.   

Í erindinu verður kveðskapur Eggerts kannaður. Hvað einkenndi hann og hverjar voru áherslur Eggerts sjálfs í skáldskapnum? Hvernig lifðu kvæði Eggerts meðal þjóðarinnar og hvaða mynd gefa handritin okkur um vinsældir hans sem skálds ekki síður en fræðimanns? Sérstaklega verður litið til veislu- og gleðisöngva Eggerts og stungið niður fæti í fyrirmælum hans í brúðkaupssiðabók um kvæðaflutning, söng og dans en meðal veislusöngva hans er burtfararsálmurinn ofangreindi Nú skulum vér skiljast að, sem er eina kvæði Eggerts sem varðveist hefur með nótum í handritum.

Jarðfræðirannsóknir Eggerts Ólafssonar 

Sigurður Steinþórsson, prófessor emeritus í jarðfræði við Háskóla Íslands

Eggert ÓIafsson og Bjarni Pálsson ferðuðust um landið allt á sex sumrum, oft við illar aðstæður því Litla ísöldin svonefnda nálgaðist hámark sitt, um 1800. Ferðabók þeirra varð langfullkomnasta Íslandslýsing til þess tíma og allt þar til hin miklu rit Þorvalds Thoroddsen tóku að birtast rúmri öld síðar. Til náttúruskoðunar voru þeir félagar vel útbúnir að tækjum, m.a. auk hita- og hæðarmæla með jarðnafar sem Vísindafélagið danska sendi með þeim. Þrátt fyrir það eru náttúrufræðin sá þáttur bókarinnar sem verst hefur staðist tímans tönn, enda blómaskeið þeirra fræða enn í fjarlægri framtíð. Það á ekki síst við um jarðfræðina, helsta hugðarefni Eggerts, en þó teljast lýsingar þeirra á eldfjöllum, hraunum, hverum og brennisteinsnámum vera það besta og nákvæmasta fram að þeim tíma – það er frekar í skýringum fyrirbæranna sem þeim skjöplast, t.d. er Þingvallalægðinni rétt lýst sem landsigi milli Almanna- og Hrafnagjár en sú hugsun en hins vegar röng að tengsl eldstöðvarinnar við hafið hafi valdið siginu. Skeljar og rekadrumbar langt frá sjó og fjörumó á Álftanesi skýra þeir réttilega sem merki um breytilega sjávarstöðu – sænski grasafræðingurinn Linné og sænski stjarnfræðingurinn Celsius höfðu þá sýnt með jarðfræðirannsóknum að land færi hækkandi í Svíþjóð. Þeir Bjarni og Eggert voru vel kunnugir flokkunarkerfi Linnés fyrir dýr og jurtir – Bjarni sagður fyrstur í Danaríki til að nota það – og Eggert virðist reyna að nýta kerfið á steintegundir, ætt og tegund á latínu. Surtarbrand könnuðu þeir á 18 stöðum og óbrotgjörn varð sú niðurstaða Eggerts að í surtarbrandinum við Brjánslæk séu lauf amerískra trjátegunda sem hér hafi vaxið í eina tíð við mun hlýrra loftslag. En almennt var ekki létt um vik með skýringar því ýmis grundvallarhugtök vantaði enn, þ. á m. ísöld (1837) og jarðmótunarafl skriðjökla, kjarnorku (~1900) og þar með innri varma jarðar og „jarðfræðilegan tíma“ líkastan eilífðinni.

Fólkið í Ferðabók Eggerts og Bjarna. Mat á íbúum einstakra héraða eins og birtist í Ferðabók Eggerts Ólafssonar og Bjarna Pálssonar um ferðir þeirra á Íslandi árin 1752–1757 (fyrst útg. á dönsku í Sórey 1772)

Guðrún Ása Grímsdóttir, rannsóknarprófessor emeritus við Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum

Í erindinu verða stuttlega raktar héraðabundnar lýsingar höfunda Ferðabókarinnar á fólkinu í landinu og valin úr atriði sem varða skapgerð fólksins, skemmtanir þess, málfar og siðferði. Farið verður hringinn í kringum landið; af Suðurlandi vestur á land og norður á Strandir, þaðan um Norðurland og loks um Austurland. Í lýsingunum kemur fram að bókarhöfundar hallast að því að skaphöfn manna mótist í raun af landslagi, loftslagi og lífsháttum fólks; þeir sem í uppsveitum búa og stunda kvikfjárrækt eru heilsuhraustari, glaðlyndari og betur máli farnir en þeir sem búa við sjávarsíðuna og róa til fiskjar og eiga í samskiptum við erlenda farmenn.

„Það var hann Eggert Ólafsson“. Helgur maður eða úrelt þjóðskáld?

Þórir Óskarsson, bókmenntafræðingur 

Í erindinu er lýst viðhorfum Íslendinga til Eggerts Ólafssonar allt frá því að hann hvarf í öldurót Breiðafjarðar vorið 1768 fram á síðari ár. Einkum er horft til hans sem mögulegs þjóðardýrlings enda virtist hann jafnt í lifanda lífi sem við dauða sinn uppfylla flest skilyrði slíkrar viðurkenningar. Þar gildir einu hvort litið er til hans sem dygðugs og glæsilegs manns á framabraut, brautryðjanda á sviði skáldskapar og náttúrufræði, viðleitni hans til að endurreisa og endurnýja innlenda menningu og efla landa sína til dáða eða sviplegs og að sumu leyti dularfulls dauða hans. Að auki eignaðist hann fljótt áhrifamikla aðdáendur sem héldu minningu hans á lofti í erfiljóðum og ævisögu, gáfu út rit hans sem kölluð voru meistarastykki og lýstu honum sem föður góðs skáldskaparsmekks, snillingi eða mesta manninum sem Ísland hefði átt á seinni öldum. Með Hulduljóðum sínum má jafnvel telja að Jónas Hallgrímsson hafi helgað Eggert sem veraldlegan þjóðardýrling Íslendinga. 

Helgifesta Eggerts virtist nánast í höfn í byrjun 20. aldar þegar hann birtist í fjölmörgum ritum og fyrirlestrum sem vekjarinn og vorboðinn í lífi þjóðarinnar, maðurinn sem markaði upphafið sem Jón Sigurðsson og Jónas Hallgrímsson enduðu, sendiboði guðs, ímynd fornra spámanna Biblíunnar og jafnvel „eins konar þjóðardýrlingur“. Það sem helst skorti á var opinber viðurkenning stjórnvalda með tilheyrandi minnisvarða, minningarreit og minningardegi. Að auki tóku sumir helstu menningarvitar þjóðarinnar nú að lýsa ljóðum Eggerts sem úreltum, dauðum og ólífgandi fyrir þá sem leita fegurðar í skáldskap. Sjálfsagt átti þetta sinn þátt í því að það fjaraði smám saman undan Eggerti sem mögulegum þjóðardýrlingi. Enn er hans þó minnst sem tímamótamanns í íslenskri menningu, jafnvel fyrsta nútíma Íslendingsins, og sum verka hans lifa góðu lífi, einkum ættjarðarljóðið „Ísland ögrum skorið“ sem iðulega er sungið við hátíðleg tilefni eða þegar mikið þykir liggja við.